Η Σταυροπηγιακή και Πατριαρχική Μονή Πρέβελης (Αγίου Ιωάννη Θεολόγου) βρίσκεται σε απόσταση 37 χλμ. νότια του Ρεθύμνου, σε μια πανέμορφη φυσική τοποθεσία δυτικά από τις εκβολές του ποταμού Κουρταλιώτη και υπάγεται στην Επισκοπή Λάμπης και Σφακίων. Περιλαμβάνει δύο ξεχωριστά μοναστήρια που βρίσκονται σε απόσταση 1,7 χλμ. μεταξύ τους, την Κάτω Μονή του Προδρόμου και την Πίσω Μονή του Θεολόγου. Το μοναστήρι έχει πλούσια ιστορία κι ένδοξο παρελθόν, λόγω του σημαντικού ρόλου που έπαιξε στους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης. Γι’ αυτό είναι από τα πιο γνωστά και αξιοσέβαστα μοναστήρια της Κρήτης. Ο δρόμος, 2 χλμ. από το μοναστήρι, οδηγεί στο ποτάμι με τα Φοινικόδεντρα, που κυλάει μέσα από το Κουρταλιώτικο φαράγγι, ένα μέρος με πυκνή βλάστηση και απότομα ψηλά τείχη, ένα από τα ομορφότερα αξιοθέατα της Κρήτης. Το όνομά του το πήρε από τους κρότους που δημιουργούνται όταν πέφτουν πέτρες από τον αέρα και κάνουν σαν κούρταλα (κρόταλα). Μην αμελήσετε να επισκεφθείτε την ξακουστή και πανέμορφη παραλία της Πρέβελης, όπου φθάνετε με τα πόδια μετά την έξοδο από το φαράγγι. Το τοπίο μοιάζει τροπικό και σίγουρα είναι μια εξόρμηση που θα σας γεμίσει έκπληξη.
Δεν είναι γνωστό το πότε ακριβώς χτίστηκε το μοναστήρι, αλλά υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ο πρώτος πυρήνας της Μονής οργανώθηκε στο κτιριακό συγκρότημα του Κάτω Μοναστηριού του Προδρόμου, κατά τη Β’ βυζαντινή περίοδο της Κρήτης, περί το τέλος του 10ου ή τις αρχές του 11ου αιώνα, τότε που τα νότια παράλια της Κρήτης γέμισαν με μικρά και μεγάλα μοναστήρια. Είναι το πρώτο συγκρότημα, που συναντάει ο επισκέπτης όταν έρχεται από το Ρέθυμνο, το οποίο είναι ερειπωμένο. Βρίσκεται κοντά στο Μεγάλο Ποταμό και την καμαρωτή γέφυρα της περιοχής. Είναι ένα ακανόνιστο σύνολο κτιρίων με μια κεντρική αυλή, που στο κέντρο της βρίσκεται ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, ενώ τριγύρω υπάρχουν η τράπεζα, το μαγειρείο, το ηγουμενείο, τα κελιά, διάφορα εργαστήρια, ελαιοτριβείο, αποθήκες, κ.α. Το μοναστήρι χρησιμοποιείτο παλαιότερα σχεδόν όλο το χρόνο, καθώς οι τριγύρω εκτάσεις ήταν ιδανικές για καλλιέργεια και κτηνοτροφία. Ωστόσο εγκαταλείφθηκε, καθώς καταστράφηκε και λεηλατήθηκε επανειλημμένα από τους διάφορους κατακτητές.
Αντίθετα με την Κάτω Μονή, η Πίσω Μονή του Θεολόγου λειτουργεί κανονικά ως ανδρικό μοναστήρι και είναι επισκέψιμη. Είναι κτισμένη στο πετρώδες φρύδι του υψώματος Μεσοκορφή σε υψόμετρο 170 μ. και έχει υπέροχη θέα στη θάλασσα. Το συγκρότημα είναι κτισμένο σε σχήμα Π και στο κέντρο υπάρχει ο δίκλιτος ναός της μοναστηριού με το υπέροχο τέμπλο, αφιερωμένος στον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο και στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Γύρω από τον ναό υπάρχουν τα κτίσματα του μοναστηριού με το ηγουμενείο, την τράπεζα, το φουρνόσπιτο, το σκευοφυλάκιο, την πλούσια βιβλιοθήκη, το τυροκέλι, το κηροκέλι, τα κελιά των μοναχών, το κοιμητήριο και άλλοι χώροι. Πολλά από τα κειμήλια και εικόνες εκτίθενται σε ένα καλαίσθητο μουσείο. Σώζεται μεγάλος αριθμός εικόνων (16ος–20ος αιώνας) από την Πίσω Μονή, την Κάτω Μονή και τα διάφορα εξωκκλήσια του μοναστηριού.
.jpg)
Η παλαιότερη χρονολογία που σχετίζεται με το μοναστήρι είναι του έτους 1594, και είναι χαραγμένη σε μια καμπάνα του μοναστηριού. Η πρώτη ονομασία του μοναστηριού (πριν το 1700), σύμφωνα με την παλαιά ορειχάλκινη σφραγίδα της είναι: «του Μεγάλου Ποταμού κατά την νήσον Κρήτην». Για τη σημερινή ονομασία υπάρχουν πολλές ντόπιες παραδόσεις. Το πιο πιθανό είναι ότι ένας ιερομόναχος με το επώνυμο Πρέβελης, από τη μεγάλη οικογένεια των Πρεβέληδων, υπήρξε ο ανακαινιστής της μονής, στον οποίο οφείλεται και η ονομασία της. Η παράδοση διέσωσε τα ονόματα των πρώτων ηγουμένων, του Μεθοδίου, του Ακακίου Πρέβελη, του Ιακώβου Πρέβελη, του Ακακίου Μοάτζου και του Εφραίμ, του οποίου η μακρά ηγουμενία (1769-1803) υπήρξε πολύ σημαντική για την ιστορία της μονής. Ο Εφραίμ ήταν γιος του ιερέα Αλεβίζου Πρέβελη, από τον Άρδακτο Αγίου Βασιλείου. Το Μάρτιο του 1789 και μετά από αίτημά του, εκδόθηκε Πατριαρχικό σιγίλιο του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε’, με το οποίο αναγνωρίζεται η σταυροπηγιακή αξία της μονής.
Η Πρέβελη έχει συνδέσει το όνομα της με την συμμετοχή των μοναχών της στους εκάστοτε απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης, γεγονός που το πλήρωσε πολύ ακριβά πολλές φορές. Μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της Κρήτης ήταν κι ο Μελχισεδέκ Τσουδερός (1803-1823), ηγούμενος της Μονής, που η μορφή του δεσπόζει κατά τα δύο πρώτα χρόνια της Επαναστάσεως του 1821. Ο ηρωικός Μελχισεδέκ μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και οργάνωσε πρώτος την επανάσταση του 1821 στην Κρήτη. Αφού πήρε μέρος σε πολλές μάχες, πληγώθηκε θανάσιμα στο Πολεμάρχι Κισσάμου (5-2-1823), κατά την τουρκική επιδρομή του Ψαροσμαήλη, ο οποίος κατέστρεψε το Πρέβελη. Ακολούθησε ο Νείλος Μοσχοβίτης, στην ηγουμενία του οποίου (1823-1862) κτίσθηκε το νέο Καθολικό της Μονής, καθώς και οι δύο περίτεχνες γέφυρες, του Μ. Ποταμού και του Μπουρτζούκου. Αναδιοργανώθηκε επίσης το παλαιό σχολείο της Μονής και η ονομαστή σχολή του Αγίου Πνεύματος στο ομώνυμο μικρό μοναστήρι.
