ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ
Στρίβοντας δεξιά στη διακλάδωση που βρίσκεται στο 61,3 χλµ. του κεντρικού οδικού άξονα Ηρακλείου-Βιάννου και ακολουθώντας τον στενό, πολυδαίδαλο δρόμο συναντάμε ένα χωριό του Δήµου Βιάννου, το Χόνδρο ή Χόντρο.
Ο Χόνδρος προσδιορίζεται γεωγραφικά από τις συντεταγµένες που ορίζονται από τους παράλληλους βόρειου πλάτους 35o l’ και 52″ και τους µεσηµβρινούς ανατολικού µήκους Γκρήνουιτς 25o 22′ και 50″. Το υψόµετρό του είναι 410 µ.
Σε απόσταση 64,2 χλµ. από το Ηράκλειο -5,3χλμ. από την Άνω Βιάννο- με εδαφική έκταση που καλύπτει 29.114 στρέµµατα, αρχίζοντας από το ύψωµα Πύργος (708µ.) και καταλήγοντας στο Καστρί και στη Δέρµατο, περιφραγμένοι από τα υψώµατα του Τσούλουκα και της Κεφάλας (623µ.) του Καστέλλου (400µ.) και της Αγκινάρας (600µ.) βρίσκονται οι οικισμοί του Χόνδρου: Περβόλα, Μύλος,Κωστιανός, Αποστολιανός, ΘFυµιανός, Βασιλιανός και Χόνδρος.
Όλες µαζί, οι γειτονιές αυτές, συνθέτουν ένα τοπίο «ιδιαίτερου φυσικού κάλλους» όπως αναφέρει η τρίχρονη επιστηµονική έρευνα που πραγµατοποίησε το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, υστερα από σχετική παραγγελία του Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε., για τα ωραιότερα τοπία της Ελλάδας (Εφηµ. “Καθηµερινή της Κυριακής”, φύλλο 2421114-7-1999, σελ. 33).
Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ως το 1821 που άρχισαν οι μεγάλες κρητικές επαναστάσεις ο Χόνδρος ανήκε στο “Κανδιλίκι” της Βιάννου, που το διοικούσε Αγάς, και ως χωριό είχε τον “Καπετάνιο” του, που φρόντιζε για την επίλυση των διαφορών μεταξύ των κατοίκων με τη βοήθεια ενός “Γραμματικού”, που τηρούσε κυρίως την αλληλογραφία. Από το 1821 όμως και ως την επανάσταση του 1866 ο Χόνδρος διοικήθηκε από αιρετούς δημογέροντες.
Με το Δημοτικό Νόμο του 1868 περί συστάσεως δήμων συμπεριλήφθηκε στο δήμο Άνω Βιάννου και το 1925 αποτέλεσε μαζί με την Κάτω Βιάννο χωριστή κοινότητα με έδρα το Χόνδρο.(Φ.Ε.Κ. 27/1925). Όµως, λίγους µήνες µετά, η Κάτω Bιάννος αποσπάστηκε από την Κοινότητα Χόνδρου και δηµιούργησε δική της κοινότητα (Φ.Ε.Κ 221/1925, τ. Α ‘).
Έτσι, ο Χόνδρος µε τις λοιπές γειτονιές του, Αποστολιανό, Θιιµιανό, Κωστιανό, Περβόλα και τους παραλιακούς συνοικισµούς, Άγιος lωάννης, Δέρµατος και Καστρί, που δηµιουργήθηκαν τελευταία, αποτέλεσαν έκτοτε, την Κοινότητα Χόνδρου. Με τη µορφή αυτή διατηρήθηκε ως την 1-1-1999 οπότε καταργήθηκε και μαζί με τις άλλες κοινότητες της επαρχίας Βιάννου και τα χωριά της Εμπάρου συγκρότησαν το Δήμο Βιάννου. (Νόμος5480/1932 Φ.Ε.Κ. 244/1997)
Με το Νόµο 5480/1932 µεταφέρθηκε διοικητικά από το Νοµό Λασιθίου στο Νοµό Ηρακλείου, στον οποίο και παραµένει ως σήµερα. (Φ.Ε.Κ. 159/1932, τ.Α’)
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ
Σύµφωνα µε την παράδοση, στο πιο ωραίο µέρος του Χόνδρου υπήρχε παλιά µια πολυτελής έπαυλη που είχε χτίσει κάποιος «Άρχοντας», γι’ αυτό και την έλεγαν «Αρχοντικό». Το ”Αρχοντικό” εκείνο κατεδαφίστηκε το 1923 και οι ωραίες πελεκητές πέτρες του χρησιµοποιήθηκαν στο χτίσιµο της µεγάλης διµάρτυρης εκκλησίας του χωριού. Έτσι, δεν έχει αποµείνει τίποτε που να θυµίζει την υπαρξή του, εκτός από το όνοµα, που µε τον καιρό κληροδοτήθηκε στην τοποθεσία εκείνη, η οποία επικράτησε ως σήµερα να λέγεται «Στ’ Αρχοντικό».
Επειδή ο άρχοντας εκείνος, συνεχίζει η παράδοση, ήταν ο πρώτος κάτοικος της περιοχής, το χωριό που δηµιουργήθηκε µετά, ονοµάστηκε, προς τιµή του, Χόντρος ή Χόνδρος, από παραφθορά της λέξης άρχοντας .Ο άρχοντας, σύµφωνα µε την ίδια παράδοση, αφού έχτισε το αρχοντικό του, μοίρασε την υπόλοιπη περιοχή στα τέσσερα παιδιά του: τον Αποστόλη, την Ευθυµία, τον Κωστή και το Βασίλη και το καθένα έχτισε στο µερίδιό του σπίτια και κατοίκησε µε την οικογένειά του. Έτσι προήλθαν οι συνοικισµοί του Χόνδρου. Ο κάθε συνοικισµός πήρε το όνοµα του παιδιού που τον έχτισε εκτός από την Περβόλα που ήταν ένα πολύ µεγάλο σε έκταση περιβόλι κι επικράτησε να λέγεται έτσι και το Μύλο που πήρε το όνομά του απ’το νερόμυλο γύρω απ’τον οποίο ήταν χτισμένος.
Η παράδοση, όµως, όσο σεβαστή κι αν είναι, κινείται μάλλον στη σφαίρα της φαντασίας. Η παραπάνω ερµηνεία, ως προς το όνοµα του χωριού και των συνοικισµών του, θυµίζει περισσότερο παραμύθι παρά ιστορική πραγµατικότητα. Την πιο σωστή επιστηµονική ετυµολόγηση του ονόµατος του Χόνδρου τη δίνει ο Χονδριγιανός φιλόλογος Εµμ. Κ. Μανετάκης, ο οποίος έχει την άποψη ότι το όνοµα του χωριού προέρχεται από το “χοντροαλεσμένο σιτάρι” που, στα χωριά της Βιάννου, το ανακατεύουν µε το ξυνόγαλο και φτιάχνουν τραχανά που στην περιοχή λέγεται ξυνόχοντρος και για συντομία χόντρος. Εξάλλου “Χόντρος” είναι η αµετάβλητη αρχαία ελληνική λέξη, που µια από τις τόσες σηµασίες της, σύµφωνα µε το λεξικό των Η. LIDDEL – R. SCΟΤΤ, είναι ο “χονδροαλεσµένος σίτος”. Ο κωµικός, µάλιστα, ποιητής του 5 ου π.Χ. αι. Φερεκράτης αναφέρει τη φράση: “Χόνδρος γάλακτι κατανενιµµένος”.
ΟΙΚΙΣΜΟΙ
Στην είσοδο του χωριού συναντάμε τον οικισμό Περβόλα με σήμα κατατεθέν τη δίκλιτη εκκλησία που είναι αφιερωμένη στον Αρχάγγελο Μιχαήλ και την Αγία Αικατερίνη. Η εκκλησία εγκαινιάστηκε το 1963 και από τότε ο Αρχάγγελος Μιχαήλ θεωρείται προστάτης άγιος του οικισμού. Πίσω από την εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ υψώνεται ο Τσούλουκας στις παρυφές του οποίου ήταν χτισμένοι οι συνοικισμόι Μύλος και Κωστιανός.
Οι γειτονιές αυτές ερημώθηκαν σταδιακά μετά το 1950. Σήμερα μόνο ερείπια βρίσκονται στην περιοχή, ανάμεσά τους και ο μισογκρεμισμένος μύλος στον οποίο χρωστάει τ’όνομά του ο ένας εγκαταλελειμένος οικισμός.
Ο δεύτερος συνοικισμός του χωριού είναι ο Αποστολιανός. Σε μικρή απόσταση απ’την Περβόλα και ουσιαστικά ενωμένος με το Χόνδρο, ο Αποστολιανός επιλέχθηκε να φιλοξενήσει το κοιμητήριο του χωριού ως το 1993 που λόγω στενότητας χώρου δημιουργήθηκε καινούριο νεκροταφείο δίπλα στο παρεκκλήσι των Αγίων Πάντων στο Σκαμούρο.
Ο Χόνδρος είναι ο μεγαλύτερος σε έκταση οικισμός. Οι εκκλησίες που συναντάμε εδώ είναι της Παναγίας, που είναι δίκλιτη και εορτάζει του Ευαγγελισμού και του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου, και το παρεκκλησι του Αγίου Φανουρίου χτισμένο σε ρυθμό σταυροειδούς βασιλικής με τρούλο. Για το χτίσιμο της πρώτης, σύμφωνα με την παράδοση χρησιμοποιήθηκαν οι πέτρες απ’το αρχοντικο.
Η δόμησή του οικισμού είναι πυκνή (τα σπίτια είναι σχεδόν ενωμένα μεταξύ τους), με στενά σοκάκια που καταλήγουν στον κεντρικό οδικό άξονα. Ο δρόμος αυτός συνδέει το Χόνδρο με το Θυμιανό που είναι αμφιθεατρικά χτισμένος στην πλαγιά του Σκαμούρου. Ο Θυμιανός αριθμεί πλέον ελάχιστους ντόπιους κατοίκους οι οποίοι είναι άνω των εβδομήντα ετών ενώ κάποιοι οικονομικοί μετανάστες που δουλεύουν στην περιοχή κατοικούν στα ερημωμένα σπίτια του. Σε λίγα χρόνια και ο Θυμιανός θα έχει την τύχη του κοντινού του Βασιλιανού που μόνο το όνομά του υπάρχει πια, αφού ερημώθηκε αμέσως μετά τον εμφύλιο.
Επίνειο των κατοίκων του Χόνδρου αποτελεί ο παραλιακός οικισμός Καστρί. Το Καστρί άρχισε να χτίζεται και να κατοικείται από τη δεκαετία του 1950 και έπειτα. Μέχρι τότε το μόνο που υπήρχε στην περιοχή ήταν κάποια μικρά κτίσματα-αποθήκες που εξυπηρετούσαν τους εμπόρους για να αποθηκεύουν τα προϊόντα τους. Τα κτίρια αυτά ήταν γνωστά ως ”μαγατζέδες” και δημιουργήθηκαν στις αρχές του 20ου αι.(1900-1930). Το Καστρί, δηλαδή, ήταν μια “σκάλα”, ένα μικρό εμπορικό κέντρο από αυτά που είχε ιδρύσει τότε η Κρητική Πολιτεία ως σταθμούς για το διαμετακομιστικό εμπόριο, μια και το οδικό δίκτυο ήταν πολύ περιορισμένο. Ως λιμάνι η περιοχή εξυπηρέτησε παλιότερα τις αποβιβάσεις επιδρομέων αλλά και αργότερα των αγωνιστών που μετέφεραν πολεμοφόδια κατά τη διάρκεια των κρητικών απελευθερωτικών επαναστάσεων.
Τα τελευταία χρόνια η περιοχή παρουσιάζει αξιόλογη ανάπτυξη. Οι θερμοκηπιακές καλλιέργειεςαγγουριού, ντομάτας και άλλων οπωροκηπευτικών καθως και η αλιεία είναι τα θεμέλια της τοπικής οικονομίας. Το Καστρί όμως είναι επίσης δημοφιλής τουριστικός προορισμός και έτσι οι κάτοικοί τουασχολούνται και με τον τουρισμό. Σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της περιοχής διαδραμάτισε η δημιουργία του μικρού λιμανιού που εγκαινιάστηκε το 2001.
Μινωικός οικισμός το “Κεφάλι” στο Χόνδρο
Οι μινωϊκές αρχαιότητες του Χόνδρου ανάγονται σε όλες τις φάσεις της μινωϊκής εποχής. Έτσι καταδεικνύεται οτι η ευρύτερη περιοχή κατοικήθηκε καθ’όλη τη διάρκεια των μινωϊκών χρόνων και υπήρξε σημαντικό κέντρο του μινωΪκού πολιτισμού.
Χονδριαγιανό Φαράγγι
sites.google.com
φωτογραφίες: sites.gogle.com , foto.kik
