O αρχαιολόγος Τζών Πέντελμπερυ
Βιογραφία ενός παράτολμου ανθρώπου, της Imogen Grundon
Mετάφραση Γεωργία Κατσαλάκη-Γιανναδάκη, εκδόσεις Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου 2017.
Η Βικελαία Βιβλιοθήκη, συνεχίζοντας την εκδοτική της παράδοση προχώρησε στην μεταφρασμένη έκδοση της πρώτης βιογραφίας τού σχεδόν άγνωστου Εγγλέζου Tζών Πέντελμπερυ, του “ Κρητικού Λώρενς” (1904-1941), που σκοτώθηκε κατά τις πρώτες ημέρες της γερμανικής εισβολής στην Κρήτη, ενώ οργάνωνε ντόπιες ομάδες ανταρτών για να πολεμήσουν τους εισβολείς.
Η αρχαιολόγος Imogen Grundon, μετά από πολύχρονη έρευνα, με άφθονο αρχειακό υλικό, μας δίνει μια ζωντανή εικόνα ενός λαμπρού και χαρισματικού αρχαιολόγου, ήρωα, γενναίου πολεμιστή. Το βιβλίο, 510 σελίδες, με πολλές φωτογραφίες από τη ζωή του και από τη δράση του στην Κρήτη, με πλούσια βιβλιογραφία, άφθονες σημειώσεις και με ακριβή χρονολογικό οδηγό, εκδόθηκε στο Λονδίνο το 2007 και κέρδισε το βραβείο Στήβεν Ράνσιμαν το επόμενο έτος. Το βιβλίο προλογίζει ο Πάτρικ Λή Φέρμορ. Η μετάφραση εξαιρετική.
Ο Τζων Πέντελμπερυ ήταν παθιασμένος άγγλος αρχαιολόγος της Βρεταννικής σχολής. Το ανασκαφικό του έργο μοιράζεται στην Αίγυπτο και Κρήτη. Λάτρεψε την Κρήτη την οποία πρωτογνωρίζει το 1928 με τη μέλλουσα σύζυγο του Χίλντα. Έως το 1935, η αθλητική του κράση και η όρεξή του για περιπέτεια τον ωθούν στην περιήγηση ολόκληρης της Κρήτης προς αναζήτηση αρχαιολογικών θέσεων. Θα περάσει συνολικά 12 χρόνια στο νησί έως την εκτέλεση του από τους Γερμανούς το 1940, κατά την διάρκεια της Μάχης της Κρήτης.
Ο Πατρικ Λη Φερμορ τον περιγράφει: «εντυπωσιάστηκα απεριόριστα από αυτή την λεβέντικη μορφή, με ενα τουφέκι που κρεμόταν στον ώμο, αντί το κανονικό περίστροφο των αξιωματικών, και με το μπαστούνι με την κρυφή λεπίδα ξίφους που έφερε. Ο ιδιος ο Τζών έδινε μια θαυμάσια πειρατική και μάγκικη εντύπωση, ίσως εν μέρει λόγω του γυάλινου ματιού του. Ηταν φημισμένος για τις γνώσεις του περί της Κρήτης και των Κρητικών, για την απίστευτη αντοχή του στα πιο απόκρημνα βουνά και την ικανότητα του να πίνει δυνατό κρητικό κρασί χωρίς να ιδρώσει το αυτί του και έπειτα να διασχίζει την μια οροσειρά μετά την αλλη. Ηταν ενα καταπληκτικο μείγμα λόγιου και ανθρώπου της δράσης. Η παρουσία του γέμιζε τον καθένα με ζωή, αισιοδοξία και κέφι και αυτό το πνεύμα φαίνεται να αιωρείται για πολύ χρόνο μετά τον θάνατο του».
Στο βιβλίο της Imogen Grundon παρακολουθούμε μέσα από τις επιστολές του ίδιου καθώς και άλλο πλούσιο αρχειακό υλικό τα ταξίδια του στην Κρήτη, τις ανασκαφικές του έρευνες καθώς και εικόνες και περιγραφές από την Κρήτη και τους κατοίκους εκείνης της εποχής. Ταξιδεύει στην Κρήτη από άκρο σε άκρο.Όλες οι αρχαιολογικές τοποθεσίες καταγεγραμμένες. Η ανατολική Κρήτη ήταν η ιδιαίτερη του αγάπη. Το οροπέδιο Λασιθίου, γίνεται ένας τόπος ανακάλυψης για τον Πέντελμπερυ. “ Ο Τζών μαγεύτηκε από το νομό Λασιθίου και τον ενθουσιασμό των κατοίκων του Τζερμιάδω.
Το Λασίθι είχε σε αφθονία οτιδήποτε ο Τζών αγαπούσε αναφορικά με την Κρήτη- άγρια, όμορφα βουνά, έναν υπερήφανο δυνατό λαό μαζί με μία εντυπωσιακή και ποικίλη αρχαιολογία…” Το Δικταίον Άνδρον, τόπος ανατροφής του Δία τον ενθουσιάζει.Πραγματοποιεί ανασκαφές σε τοποθεσίες του Οροπεδίου με κορυφαία την ανασκαφή στο Καρφί (1936-39). Συγγραφικό έργο του “The Archaeology of Crete ” και με άλλα βιβλία στο μυαλό του.
Αναζητεί την ιστορική εξέλιξη των κατοίκων του νησιού από τη Νεολιθική έως την Ρωμαϊκή περίοδο.
Επιμελητής στην Κνωσσό (1929-34) διαδέχτηκε τον Σερ Άρθουρ Έβανς,
Το 1938 η απειλή του πολέμου στην Ευρώπη. Το Τρίτο Ράιχ του Χίτλερ κηρύσσει τον πόλεμο στις ευρωπαϊκές χώρες. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1939 η Βρεταννία ανακοινώνει ότι ήταν σε πόλεμο με την Γερμανία. Ο Πέντελμπερυ δεν θέλει να απομακρυνθεί από την Κρήτη, και ξέρει ότι γνωρίζει το νησί καλύτερα και από τους ντόπιους.΄Ετσι, θέτει τη γνώση του αυτή και την εμπειρία του, εθελοντικά στη διάθεση του Βρεταννικού Κράτους. Η προσφορά του αυτή γίνεται δεκτή από το Βρεταννικό Υπουργείο Πολέμου τον Φεβρουάριο του 1940. Είχε επιλεγεί για “ειδικών υπηρεσιών απασχόληση”, κατασκοπεία, στην Κρήτη. Όπως ανέφερε ο ίδιος, λάτρευε να είναι στρατιώτης, “έχω ξεχάσει ολοκληρωτικά να είμαι αρχαιολόγος”.Στο μυαλό του σχεδίαζε για την οργάνωση της Κρητης για αντίσταση εναντίον των Γερμανών με σαφήνεια του σκοπού και φροντίδα της λεπτομέρειας.
Γνώριζε την Κρήτη από το Λασίθι ως τα Σφακιά, τις κρυψώνες στα βουνά, τα λιμανάκια και τα σπήλαια της νότιας ακτής, για τη γεωγραφία της Κρήτης, για τα τρωτά σημεία στους δρόμους της. Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η Ιταλία κήρυξε επίσημα τον πόλεμο στην Ελλάδα. Η Κρήτη αποκτά μεγάλη σημασία ως στρατηγική ναυτική και αεροπορική βάση που καλύπτει την Ανατολική Μεσόγειο. Οι Έλληνες παραχωρούν στους Βρεταννούς την Βάση της Σούδας στο νησί, Ο Πέντελμπερυ ήθελε να οργανώσει τις ντόπιες ομάδες ανταρτών της Κρήτης σε μάχιμη δύναμη για να πολεμήσουν τους εισβολείς. Περιγραφή της Μάχης της Κρήτης 20-21 Μαϊου 1941 και της λυσσαλέας αντίστασης των Κρητικών. Κατά τη φάση αυτή, προσπαθεί να μεταβεί στον Κρουσώνα για το συντονισμό των ανταρτών. Στη διαδρομή τραυματίζεται και παρά το γεγονός ότι περιθάλπτεται από τους ντόπιους, τελικά οι Γερμανοί τον ανακαλύπτουν και τον εκτελούν, χωρίς να είναι επακριβώς ξεκάθαρα τα γεγονότα. Τον Μάιο 1941 η Μάχη της Κρήτης χάθηκε και η Κατοχή άρχισε. Οι Γερμανοί αναρωτιούνταν για τον Πέντελμπερυ, ποιός ήταν αυτός ο Εγγλέζος που εξαιτίας του μεγάλο μέρος του πληθυσμού έγιναν αντάρτες
Στο βιβλίο απεικονίζεται η ατμόσφαιρα που επικρατούσε στην Κρήτη την πρώτη περίοδο του πολέμου, η συνεργασία των Κρητικών με τους Βρεταννούς, οι μάχες, τα ονόματα των καπετάνιων.
Οι Κρήτες αγάπησαν τον Πέντελμπερυ και πίστευαν ότι δεν πέθανε και πως είχε παραμείνει στον Ψηλορείτη. Καθημερινά έβαζαν στον τάφο του φρέσκα λουλούδια. Το 1947, ο Διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου Νικόλαος Πλάτων απέδωσε φόρο τιμής: “ Αγαπημένε Φίλε! Η Κρήτη θα διατηρήσει τη μνήμη σου στα πιο ιερά της κειμήλια. Το χώμα που έσκαψες με τη σκαπάνη του αρχαιολόγου και πότισες με το αίμα του πολεμιστή θα σε περιβάλλει πάντοτε με ευγνωμοσύνη”.
Μια συναρπαστική βιογραφία, που αξίζει να διαβαστεί για να γνωρίσουμε έναν άγνωστο Εγγλέζο, παθιασμένο λάτρη και ήρωα της Κρήτης και να αντιληφθούμε πολλά περισσότερα για το νησί μας!
