AMΑΡΙ – ΑΜΑΡΙΑΝΟ
Από τα δύο αυτά τοπωνύμια το πρώτο βρίσκεται στο νομό Ρεθύμνης και το δεύτερο στο νομό Ηρακλείου. Για την ονομασία του δευτέρου υπάρχουν δυο θέσεις. Η πρώτη ότι ονοματολογικά το Αμαριανό εξαρτάται από το Αμάρι[1] και η δεύτερη (Κορναράκης 1995) από την ομηρική λέξη αμάρα. Ωστόσο, χρήσιμο θα ήταν να συζητηθούν οι δύο απόψεις και να κριθούν.
Όσοι δέχονται την πρώτη άποψη – θέση θεωρούν ότι η λέξη Αμαριανό προήλθε από το όνομα οικιστών από το Αμάρι. Πρόκειται δηλαδή για τον οικισμό των Αμαριανών, άρα των προερχόμενων από το χωριό Αμάρι Ρεθύμνης. Όπως αναφέρει ο Δημ. Παπαδήμου (Παπαδήμου 1964, σελ. 28-29) «…Το χωρίον Νευς Αμάρι ή Νέον Αμάριον αποτελεί σήμερον αγροτικόν οικισμόν της επαρχίας Αμαρίου του Νομού Ρεθύμνης». Η δεύτερη θέλει το τοπωνύμιο να προέρχεται κατευθείαν από την ομηρική λέξη αμάρα. Έτσι ο οικισμός των κατοίκων της αμάρας είναι το Αμαριανό (εθνικό Αμαριανίτης και όχι Αμαριανός).
Οι Αμαριανοί κατά την πρώτη άποψη φέρεται να είναι οι κάτοικοι οι προερχόμενοι από το χωριό Αμάρι Ρεθύμνου, οι οποίοι μετακινήθηκαν τον καιρό της Βενετοκρατίας προς το σημερινό χωριό Αμαριανό (Σπανάκης 1971, σελ. 514 και του ιδίου 1991, βλέπε λέξη), απ’ όπου και το όνομα. Το χωριό Αμαριανώ[2] είναι ο οικισμός των Αμαριανών, το μεταγενέστερο Αμαριανό. Αναφέρεται σε έγγραφα μεταξύ των ετών 1394 – 1399 μ.Χ. Amariano και Mariano, (El. Santschi, Regestes des arrêts etc., σελ. 220, 1394, σελ. 341, 1395, σελ. 364, 1399, σελ. 387).
Εάν θεωρηθεί ότι το όνομά του το πήρε από το χωριό Αμάρι Ρεθύμνης, το ίδιο το Αμάρι από πού άραγε πήρε το όνομα αυτό; Στα πλαίσια της ιστορικής έρευνας όσον αφορά τους παραπάνω ισχυρισμούς, διαπιστώσαμε τα παρακάτω.
Σε άρθρο του Δ. Παπαδήμου στο περιοδικό Ηώς με τίτλο «Υδρογραφία Κρήτης» αναφέρονται (Ηώς 1964, έτος 7ον, τεύχ. 76-85, σελ. 29) τα εξής:
«Ένδειξις περί της εκτελέσεως έργων υδατοοικονομίας εις την Κρήτην ημπορεί να προέλθη από την ονομασίαν του χωρίου και της επαρχίας Νευς Αμάρι. Από την ονομασίαν του χωρίου έχει πάρει και το όνομά της ολόκληρος η επαρχία που καταλαμβάνει έκταση δύο κοιλάδων τας οποίας διασχίζουν δύο ποταμοί, οι Ληγιώτης και Σμηλιανός. Οι ποταμοί αυτοί ενούμενοι εις ένα ρεύμα αποκαλούμενον “Πλατύς ποταμός” εκβάλλουν εις την Αγ. Γαλήνην. Έτσι η περιοχή αύτη αρδευομένη από τα νερά των είναι εξαιρετικά καρποφόρος. Η ύπαρξις των ποταμών τούτων και κατά τους αρχαίους χρόνους μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι επωφελώς θα εχρησιμοποιήθησαν τα ύδατά των διά την άρδευσιν της πεδιάδος. Είναι συνεπώς ενδεχόμενον να έγιναν ανάλογα έργα και μάλιστα αρδευτικαί διώρυγες διά την μεταφοράν και διανομήν των υδάτων των δύο ποταμών. Αι διώρυγες αρδευτικαί ή αποστραγγιστικαί καθώς και οι τον αυτόν σκοπόν υπηρετούντες χάνδακες ή οχετοί ονομάζονται παρά του Ομήρου Αμάραι. Συνεπώς η ονομασία του χωρίου και της επαρχίας Νευς Αμαρίου Κρήτης ημπορεί να έχει την προέλευσίν της από έργον τεχνικόν το οποίον θα ήτο τουλάχιστον δίκτυον αποστραγγίσεως και αρδεύσεως της πεδιάδος και του οποίου ίχνη πιθανόν να μη ανεζητήθησαν ή να μη ανευρέθησαν έως σήμερον. Αποκλείεται καθ’ ημάς η εκδοχή ότι η ονομασία του χωρίου και της περιοχής να οφείλεται εις Ιταλόν άρχοντα (Amaro😉 προεστώτα ταύτης».
Από την παραπάνω ανάλυση προτείνεται ότι η ονομασία του Αμαρίου προέρχεται από την Ομηρική λέξη αμάρα, που σημαίνει αυλάκι, χαντάκι, αγωγό νερού[3]. Τέτοιες αμάρες φέρεται να είχαν ανοίξει στην περιοχή, ως τεχνικό έργο, απ΄ όπου πήρε και το όνομα ολόκληρη η περιοχή. Το όνομα αυτό ίσως δόθηκε μετά τη Β΄ Βυζαντινή περίοδο, αφού μέχρι τότε ονομαζόταν Επάνω Σύβριτος, ονομασία που απαντάται και στα πρώιμα χρόνια της Ενετοκρατίας στην Κρήτη, όπως γνωρίζουμε από τη διοικητική οργάνωση που έκαναν οι Ενετοί στην Κρήτη το 1211. Στην περιοχή (sexterio) του Καστέλλου (Kastello) περιλαμβάνεται και η περιοχή Επάνω Συβρίτου, που δεν είναι άλλη από τη σημερινή επαρχία Αμαρίου.
Σύμφωνα με τα ανωτέρω, αναφορικά με τα όσα σχετίζονται με την ονομασία του Αμαρίου Ρεθύμνης, θα πρέπει να αναρωτηθούμε αν υπήρχε ή αν υπάρχει ανάλογη αιτία για την ονομασία του Αμαριανού, πριν σπεύσουμε να προκρίνουμε την άποψη ότι προήλθε από κατοίκους του Αμαρίου Ρεθύμνης που εγκατεστάθησαν σ’ αυτό το χώρο, όπου και ίδρυσαν οικισμό. Με τη μέθοδο της αναλογίας και εφαρμόζοντας δημιουργική σκέψη προτείνονται κάποιες απόψεις. Αυτό σημαίνει δηλαδή ότι θα ελέγξουμε τις προτεινόμενες λύσεις και θα γίνει προσπάθεια να ερμηνεύσουμε διαφορετικά, δημιουργικά, ώστε να προκύψουν νέες ερμηνείες, νέα κατανόηση και νέα ιστορική κατασκευή. Ανάμεσα σ’ αυτές είναι κι εκείνη που θέλει το τοπωνύμιο Αμαριανό να προέρχεται αναλογικά από το λόγο που προήλθε το Αμάρι. Και αν μεν αυτός ο συλλογισμός είναι πλάνη, θα ήταν εσχάτη πλάνη χωρίς έλεγχο να δεχτούμε την άποψη ότι το Αμαριανό ως λέξη προέρχεται από τους Αμαριανούς του Αμαρίου. Ο κάτοικος της περιοχής ονομάζεται Αμαριώτης και όχι Αμαριανός. Τα ερωτήματα που θα μπορούσαν να τεθούν για διαλεύκανση του ζητήματος είναι τα παρακάτω:
Α) Είτε υπήρχε ή υπάρχει νερό που θα μπορούσε να είναι πρόβλημα για την περιοχή του Αμαριανού, (όπως υπήρξε για το Αμάρι, το οποίο πλημμύριζε), είτε το χρησιμοποιούσαν ή το χρησιμοποιούν για άρδευση. Μήπως εξαιτίας του νερού θα είχε σχηματιστεί αμάρα όπου και δημιούργησε ο άνθρωπος οικιστική εγκατάσταση, η οποία θα έπαιρνε το όνομα της αμάρας;
Β) Υπάρχουν γλωσσικά στοιχεία που να έχουν συγγένεια με όμοια της περιοχής Αμαρίου Ρεθύμνης και να φαίνεται συσχετισμός των δύο οικισμών από αυτά; Υπάρχουν γλωσσικά στοιχεία που επιβίωσαν στο Αμαριανό από την εγκατάσταση εκεί των κατοίκων του Αμαρίου; π.χ. είπαν ποτέ την ελιά > ελέ;
Το Αμαριανό Ηρακλείου
Γ) Υπάρχουν λαογραφικά στοιχεία όμοια, ή οικογενειακά επίθετα όμοια ανάμεσα στους δύο οικισμούς;
Δ) Αν υποθέσουμε ότι αυτοί που εγκατεστάθησαν από το Αμάρι στο Αμαριανό ήταν αγροτοποιμένες, θα χρησιμοποιούσαν κάποιους αγροτοποιμενικούς όρους. Υπάρχουν επιβιώσεις τέτοιων όμοιων όρων ανάμεσα στους δύο οικισμούς στη γεωργική και ποιμενική ορολογία; Είπαν ποτέ την κοπριά > κοπρέ;
Ε) Τέλος, διαπιστώθηκαν έθιμα όμοια μεταξύ του Αμαρίου και του Αμαριανού;
Η απάντηση στους παραπάνω προβληματισμούς δεν είναι εύκολο εγχείρημα, με δεδομένο ότι δεν έχει πραγματοποιηθεί έρευνα προς την κατεύθυνση αυτή. Επομένως, χωρίς έρευνα η άποψη ότι το Αμαριανό προέρχεται από το Αμάρι είναι ατεκμηρίωτη και ως τέτοια μπορεί να ανατραπεί. Ακόμη και ο χρόνος που έχει μεσολαβήσει είναι ικανός να έχει φέρει τη λήθη στα γλωσσικά. Ωστόσο, η σύγκριση είναι η μόνη ενδεδειγμένη οδός, για να οδηγηθεί η σκέψη στην αλήθεια.
Ερευνώντας αν αναλογικά υπήρχαν οι ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες που οδήγησαν στο να ονομαστεί το Αμάρι του Ρεθύμνου, διαπιστώνονται τα ακόλουθα:
Παρομοίως και στο Αμαριανό Ηρακλείου υπήρχε και υπάρχει νερό, αν κρίνουμε από τα υδρευτικά και αρδευτικά έργα στο χώρο. Το νερό αυτό από κάποια «αμάρα» θα διέφευγε, ειδάλλως έπρεπε να σχηματιστεί κάποια λίμνη. Τέτοιο θέμα δεν υφίσταται, άρα υπήρχε αμάρα (αυλάκι, αγωγός) για την απορροή των υδάτων. Σύμφωνα λοιπόν με το δεδομένο αυτό, το τοπωνύμιο μπορεί να παράγεται απευθείας από την ομηρική λέξη αμάρα. Έτσι, ο κάτοικος της αμάρας είναι ο Αμαριανός και ο οικισμός είναι των Αμαριανών ή απλά το Αμαριανό (Κορναράκης 1995).
Η άποψη που δέχεται ότι η ονομασία του οικισμού Αμαριανό προέρχεται από την ομηρική λέξη αμάρα είναι παράλληλη με την άποψη που υπάρχει για την ονομασία του Αμαρίου. Οι ίδιοι λόγοι που πιστεύεται ότι έδωσαν την ονομασία στο Αμάρι, οι ίδιοι λόγοι ισχύουν και για την ονοματοδοσία του Αμαριανού. Για το λόγο αυτό η άποψη ότι πήρε το όνομα από την λέξη αμάρη είναι περισσότερο βιώσιμη, πιο λογική και πιο πιθανή.
Τι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν όσοι παραδίδουν ότι η ονομασία Αμαριανό οφείλεται σε κατοίκους του με καταγωγή από το Αμάρι στην ύπαρξη παλαιοτέρων ιστορικών ευρημάτων στον οικισμό; (Κορναράκης 1995). Τέτοια ευρήματα είναι ο ναός του Αγ. Ευσταθίου που η ύπαρξή του παλαιότερου όπου χτίστηκε ο σημερινός, χρονολογείται τον 9ο αιώνα. Επίσης υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα[1] εντός του οικισμού τα οποία χρονολογούνται τα ύστερα εθνικά χρόνια ή τα πρώτα χριστιανικά. Τα παραπάνω έχουν ληφθεί υπόψη από όσους δέχονται την καταγωγή του τοπωνυμίου από το Αμάρι; Νέα ευρήματα εντός του οικισμού ενδεχομένως να επέτρεπαν το συμπέρασμα ότι το Αμαριανό υπάρχει από αρχαιοτάτων χρόνων ως οικισμός και δεν το ίδρυσαν ή δεν πήρε το όνομά του από κατοίκους που κατέφυγαν εκεί από το Αμάρι Ρεθύμνου.
Και τούτο, διότι ο πρώτος οικισμός βρισκόταν νότια της πλατείας Αμαριανού, γύρω από την περιοχή που υπάρχει ο πολιούχος ναός του Αγ. Ευσταθίου, το κοιμητήριο στην περιοχή Αγ. Γεωργίου (του επικαλούμενου «Μεθυστή»). Η πεποίθηση αυτή γίνεται βεβαιότητα, αν σκεφτούμε την τοπογραφία της περιοχής και ότι ο παλαιότερος οικισμός υπήρχε σε ένα μικρό ύψωμα. Είναι δεδομένο ότι πάνω από τους αρχαιολογικούς τόπους υπήρχε κατά κανόνα ύψωμα. Γίνεται βεβαιότητα, γιατί στον αναφερόμενο χώρο ανασκάφτηκε μια κολώνα ροδαλού μαρμάρου, η οποία και τεμαχίστηκε σε τρία κομμάτια. Στον ίδιο χώρο (πρόθεση της εκκλησίας) βρέθηκε και επιτύμβια πλάκα με επιγραφές προχριστιανικών ονομάτων. Αυτή ίσως βρέθηκε στα ερείπια της Λύκτου, και να μεταφέρθηκε εκεί. Η θαμμένη κολώνα όμως;
Η ειδησεογραφία του 2007 έκανε γνωστό ευρύτερα ότι υπάρχει στην Ελλάδα και ένας δεύτερος οικισμός Αμαρι-ανό.
Ευτυχής ή δυστυχής συγκυρία, λόγω των πυρκαγιών στην Πελοπόννησο πριν λίγα χρόνια, επέτρεψε να γίνει ευρύτερα γνωστό ένα ακόμη τοπωνύμιο – οικωνύμιο Αμαριανό. Πρόκειται για το επίσης οικιστικό τοπωνύμιο Αμαριανό Αργολίδας του Δήμου Μιδέας. Προβάλλει αυτόματα το ερώτημα: Μήπως και αυτό το τοπωνύμιο προήλθε από μετεγκατάσταση ανθρώπων από το χωριό Αμάρι Ρεθύμνης; Αυτή η τυχαία σύμπτωση – ανακάλυψη δίδει την ορθή διάσταση της ονομασίας του τοπωνυμίου Αμαριανό. Αν λοιπόν υποτεθεί ότι το Αμαριανό Ηρακλείου οφείλει την ονομασία του σε αποίκους του Αμαρίου Ρεθύμνης και το Αμαριανό Αργολίδας σε αποίκους του Αμαρίου Ρεθύμνης θα πρέπει να οφείλει την ονομασία του! Ειδεμή, αν το Αμαριανό Μιδέας δεν οφείλει την ονομασία του στο Αμάρι Ρεθύμνης, τότε και το Αμαριανό Πεδιάδος, κατ’ αναλογία, δεν προέρχεται ως τοπωνύμιο από το Αμάρι Ρεθύμνης.
Τι συμβαίνει όμως αν υπάρχουν οι ίδιες περιβαλλοντολογικές συνθήκες και για τα δυο τοπωνύμια; Από πληροφορίες που έχουν συλλεχθεί από το δήμο Μιδέας διαπιστώθηκε ότι ίδιες περιβαλλοντικές συνθήκες που υπάρχουν στο Αμαριανό Πεδιάδος υπάρχουν και στο Αμαριανό Αργολίδας. Θεωρείται από τους κατοίκους του ότι μάλλον οφείλει την ονομασία του στην ομηρική λέξη αμάρα, πράγμα που είχε ήδη επισημανθεί.
Το Αμαριανό Πεδιάδος κατά ορισμένους προέρχεται από το Αμάρι. Το Αμαριανό Αργολίδας και εκείνο από το Αμάρι;
Και ερχόμαστε στο καθ’ ημάς τοπωνύμιο, για να γίνει σχολιασμός του περιβάλλοντός του. Τέτοιος τόπος με νερό, όπως το Αμαριανό Πεδιάδος, αναμφίβολα δεν θα έμενε ακατοίκητος και ανεκμετάλλευτος, αν αναλογιστεί κανείς τον αγώνα που έκαναν άλλοι κάτοικοι της περιοχής (Λύττιοι, Χερρονάσιοι) για να κατασκευάσουν υδραγωγεία και να οδηγήσουν νερό στην πόλη τους.
Αυτοί οι κάτοικοι της Αμάρας ήταν οι Αμαριανοί.[1] Ο Όμηρος, που μας μαρτυρεί τη λέξη Λύκτο, μας διασώζει και τη λέξη αμάρη, άρα είναι γνωστές οι δυο λέξεις στην περιοχή, αφού για να κατανοήσουν τα έπη, που ασφαλώς θα τραγουδούσαν στην επικράτεια της κραταιάς Λύττου, όπου βρισκόταν και το εξεταζόμενο τοπωνύμιο, θα έπρεπε να τις γνωρίζουν.
Φαίνεται, έτσι, να πλησιάζει περισσότερο στην αλήθεια η άποψη ότι ο οικισμός των κατοίκων της αμάρας είναι το τοπωνύμιο Αμαριανό. Ο κάτοικος της αμάρας ή Αμάρας είναι ο Αμαριανός (αμάρα > αμαρ-ιανός). Ο οικισμός των Αμαριανών είναι το σημερινό τοπωνύμιο Αμαριανό. Το τοπωνύμιο άρα δεν είναι πατριδωνυμικό ή οικογενειακό αλλά οικιστικό και προέρχεται από τη λέξη Αμάρα.
Τέλος, ο συσχετισμός που γίνεται με τα οικιστικά τοπωνύμια Καρδουλιανώ, Μπιτζαριανώ κ.λπ. δεν μπορεί να υφίσταται, γιατί τα παραπάνω τοπωνύμια ευρίσκονται σε διαφορετική περιοχή, είναι συγκεντρωμένα και μπορεί κανείς να θεωρήσει ότι υπάρχουν οι ίδιοι λόγοι γέννησής τους. Αφετέρου υπάρχουν οικογενειακά επώνυμα στην περιοχή που έδωσαν την ονομασία στα παραπάνω τοπωνύμια. Τελικά, και σύμφωνα με τα παραπάνω, φαίνεται να προκρίνεται η άποψη ότι την ονομασία του το Αμαριανό την έλαβε από την ομηρική λέξη αμάρα και όχι από τους ανθρώπους που εγκαταστάθηκαν από το Αμάρι Ρεθύμνου.
Όσον αφορά τη γραφή Αμαριανώ (βλ. σχετικά Κορναράκης 1995) σε συσχετισμό με την σημερινή επικρατούσα γραφή Αμαριανό παρατηρούνται τα εξής: Η κατάληξη -ω- θεωρείται ότι είναι κατάλοιπο γενικής πτώσης: Αμαριανώ(ν) κατά το Τζερμιάδω – Τζερμιάδων, Καρδουλιανώ – Καρδουλιανών κ.λπ.). Αμαριανώ(ν) είναι ο οικισμός των κατοίκων της αμάρας. Οι κάτοικοι Αμαριανοί (πληθ. Αμαριανών).
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη του Ν. Κοντοσόπουλου, τέως Διευθυντού του Κέντρου Συντάξεως του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών, η οποία έρχεται να επιβεβαιώσει τα αμέσως παραπάνω, σχετικά με το επίθημα -ιανό και -ιανά (Κοντοσόπουλος 1977). Σημειώνει ότι πρόκειται για επίθημα οικιστικών τοπωνυμίων που στην μεν Δυτική Κρήτη τίθεται αυτούσιο (πχ. Καμισιανά, Ραπανιανά κ.λπ), ενώ στην Ανατολική Κρήτη τρέπεται σε -ιανώ (π.χ. Λιλιανώ(ν), Αμαριανώ(ν), Πισκοπιανώ(ν), Πινακιανώ(ν) κ.λπ.). Η έκπτωση του τελικού -ν οδήγησε την εκφορά των ονομάτων αυτών σε ονομαστική ουδετέρου γένους (π.χ. Λιλιανό, Αμαριανό, Πισκοπιανό, Πινακιανό κ.λπ).
Εικόνα Ο Αγ. Γεώργιος ο Κεφαλιώτης όπου θάφτηκαν οι νεκροί (χριστιανοί και μουσουλμάνοι) της μάχης του “Σπαρτιά”. Οι χριστιανοί θάφτηκαν σε μακρόστενη τά-φρο στον περίβολο του ναού, με κατεύθυνση Ανατολικο-δυτική. Το οστά βρέθηκαν ύστερα από χωματουργικές εργασίες που έκανε η κοινότητα Αμαριανού στο λόφο επί προεδρίας του Αριστόδημου Ψαράκη το 1971. Οι μουσουλμάνοι θάφτηκαν έξω από τον περίβολο, όπου και βρέθηκαν τα οστά τους κατά την ανασκαφή φύτευ-σης κρεβατίνας ιδιοκτησίας Κριτσωτάκη Ιωάννη του Κω/νου.
Οι κάτοικοι του χωριού έλαβαν μέρος στους αγώνες κατά των εχθρών.
Στις 13 Οκτωβρίου προελαύνοντας προς το Οροπέδιο συγκροτήθηκε πεισματώδης μάχη μεταξύ Αμαριανού – Κασταμονίτσας[1] στη θέση «Σπαρτιάς», ανατολικότερα από την εκκλησία του Αγ. Γεωργίου του Κεφαλιώτη. Στη μάχη αυτή οι επαναστάτες μαχητές και οι κάτοικοι των γύρω χωριών που έφεραν όπλα, δεν μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν τους εχθρούς και υποχώρησαν προς το βουνό. Οι Τούρκοι για να τους εκδικηθούν έκαψαν τα γύρω χωριά Ξυδά, Αμαριανό και Κασταμονίτσα. Στην Κασαμονίτσα, σύμφωνα με την έκθεση ωμοτήτων του 1866 της Αικ. Τσατσαρωνάκη[2], έσφαξαν τον υπέργηρον Μαυρογιώργη (100 ετών) και δυο υπέργηρες γυναίκες.
Οι υπόλοιποι κάτοικοι του οικισμού είχαν ανεβεί στο βουνό για να αποφύγουν τις σφαγές. Προχωρούντες νότια έκαψαν το Αμαριανό και πυρπόλυσαν τον πλάτανο που βρίσκεται στην πλατεία του χωριού. Ευτυχώς δεν κάηκε ολοσχερώς και κατάφερε να διατηρηθεί μέχρι σήμερα, γιατί προφανώς, ως λέγεται, ξέσπασε βροχή και σβήστηκε η φωτιά. Οι κάτοικοι του χωριού το είχαν εγκαταλείψει και ανέβηκαν στα όρη και ζούσαν εκεί μέσα στο σπήλαιο στην περιοχή «Παχύς Δέτης» ανυπόδητοι και αχίτωνες μέσα σε φοβερές κακουχίες για ένα ολόκληρο χρόνο, δηλαδή μέχρι το 1867[3].
Εικόνα Ο υπεραιωνόβιος πλάτανος στο Αμαριανό Πεδιάδος. Διακρίνονται ακόμη και σήμερα τα ση-μάδια της βαρβαρότητας (κάψιμο) στη ρίζα του που δεν έχουν επουλωθεί πλήρως που έγιναν τον Οκτώβρη του 1866 από τους κατακτητές Τούρ-κους.
Στο μεσοδιάστημα που ακολουθεί από την επανάσταση του 1866-69 μέχρι τις άλλες μεγάλες και αιματηρές επαναστάσεις 1896-1897 παρατηρείται κάποιας μορφής ανάπτυξη. Οι κάτοικοι της Κεντρικο-ανατολικής Πεδιάδας ασχολήθηκαν με έργα ανάπτυξης, όπως με κατασκευή υδραγωγείων, επισκευή εκκλησιών και για την ανάπτυξη της Εκπαίδευσης στην περιοχή.
Έτσι, για παράδειγμα μπορούμε να μνημονεύσουμε το αίτημα των χωριών της Ρίζας για την ίδρυση Δημοτικού Σχολείου στο Αμαριανό Πεδιάδος το 1876, το οποίο έγγραφο παρατίθεται.
Το Σχολείο λειτούργησε τα επόμενα χρόνια και απόδειξη είναι το Μαθητολόγιο το οποίο ανευρέθηκε στα έγγραφα της Δημογεροντίας Ηρακλείου του 1895. Ανάμεσα στα ονόματα μπόρεσα να διακρίνω τον παππού μου εκ πατρός, Γεώργιον Κορναράκη, μαθητή (τον Νοέμβριο του 1895) της Γ΄. Τάξης στο Δημοτικό Σχολείο Αμαριανού μαζί με τους Εμμ. Παπαγιαννάκη, Φραγκιό Τζουανάκη, Γεώργιο Βασιλάκη, Ιωάννη Φραγκιαδάκη κ.ά. Ο αδελφός του και μετέπειτα παπάς και δημοδιδάσκαλος Αμαριανού και Μαθιάς Εμμ. Ι. Κορναράκης φοιτούσε το 1895 στην Α΄ τάξη του Σχολείου.
Εικόνα. Αίτημα των κατοίκων της «Ρίζας» για λειτουργία Σχολείου στο Αμαρια-νό.
Εικόνα: Μαθητολόγια του 1895 του Σχολείου Αμαριανού από τα Αρχεία Δημογεροντίας Ηρακλείου.
[1] Ο Σπ. Μαρινάτος Κ.Χ.(=Κρητικά Χρονικά) ΙΣΤ 3 σελ. 192 σχετίζει το Αμάρι με το αμάρα=ημέρα (βλ. και Αμάριον Δία). Είναι τοπωνύμιο αρχαϊκού εποικισμού. Αμάριον = κοινός τόπος, κοινοβούλιον Αχαιών. Ο Στ. Ξανθουδίδης Χάνδαξ – Ηράκλειον – Ιστορικά σημειώματα, (επιμ. Στυλ. Αλεξίου 1964) σελ. 28 θεωρεί το Αμάρι ότι προέρχεται από οικογενειακό επώνυμο γνωστού βυζαντινού οίκου, ενώ στο Επαρχίαι και πόλεις της Κρήτης Ε.Ε.Β.Σ.(=Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών) Γ΄, σελ. 52, 1926, εν Αθήναις σημειώνει ότι το τοπωνύμιο Αμάρι προέρχεται ίσως από οικογενειακό επώνυμο του πρώτου οικιστή Αμάρη (ο Αμάρης). Το επώνυμο αυτό συναντάται στην Σικελία (βλ. Πολίτου Παραδόσεις 1176). Είναι σύνηθες το ιταλικό οικογενειακό επώνυμο Amari. «Υπάρχει δέ και χωρίον Ἀμαριανῶ ἐν Πεδιάδι».
[2] Εγκυκλοπαίδεια Υδρία, βλ. λέξη.
[3] Υπενθυμίζεται ότι την Ενετοκρατία τα χαντάκια ονομάζονταν linies. Με την ονομασία αυτή απαντώνται στο Οροπέδιο Λασυθίου που συνορεύει με το Αμαριανό.
[4] Ο αρχαιολόγος Νικ. Παναγιωτάκης (Nikos Panagiotakis (2003) L’ évolution archéologique de la Pediada (Créte centrale): premier, bilan d’une prospection στο: Bulletin de Correspondance Hellénique 127 και Etudes Chroniques et rapports σελ. 376-377) εντόπισε στην ευρύτερη περιοχή Αμαριανού αρχαιολογικά ευρήματα από την Νεολιθική εποχή ως και τη Βενετική στις παρακάτω θέσεις: Άμμο ή Καταλύματα, Ανταλουδιανός, Ανεμομύλοι, Χύμα ή Αραγκαβιανό, Γούρνες, Αγ. Γεώργιος Κεφαλιώτης, Καλονιάς, Καντεριανός ή Παναγία (Υπαπαντή), Κεφάλα, Μάρμαρα, Μεσοχάλεπο, Πάτελα, Περίλακκος ή Πόρος των Ποτάμων, Τροχάλοι, Βασίλη το Κεφάλι, Βρύσες.
[5] Γνωστό το παρωνύμιο «Αμαρανός» στην περιοχή του τοπωνύμιου (Κασταμονίτσα), που μπορεί να είναι παραφθορά του Αμαριανός.
[6] Ν. Σταυρινίδης (1972). Ο Καπετάν Μιχάλης Κόρακας και οι συμπολεμιστές του, σελ. 271-273, Θ. Δετοράκης (1986) Ιστορία της Κρήτης, σελ. 369.
[7] Τσατσαρωνάκη Κατίνα (Κ.Χ.) Μια έκθεση ωμοτήτων του 1866. ΕΚΙΜ. Παρόμοια αναφέρονται και στην Έκθεση του Κ. Σφακιανάκη. Αρχηγού των Ανατολικών Επαρχιών την επανάσταση του 1866-69.
[8] Θ. Δετοράκης (2005). Το Αμαριανό και ο Αγ. Μεγαλομάρτυς Ευστάθιος. Ηράκλειο.
Πηγή : Απόσπασμα απο την ενότητα ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ του βιβλίου ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΊΑΣ ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΡΝΑΡΑΚΗ (Εμπλουτισμένο )
