Ορθοπαιδικός ή Ορθοπεδικός – Γράφει ο Γιώργος Κορναράκης

 Ο Γιώργος Κορναράκης είναι Διδάκτωρ Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, τ. Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων στο Ηράκλειο Κρήτης.

Στο πλαίσιο του «ελληνικού γραμματισμού» υπάγεται και το παρόν ερώτημα. Γύρω μας υπάρχουν επιγραφές «Ιατρός ορθοπαιδικός», «Ορθοπαιδικά είδη», αλλά και «Ιατρός ορθοπεδικός», «ορθοπεδικά είδη» κ.λπ. Ποιο το ορθό; Σε επιφυλλίδα της εφημερίδας «ΒΗΜΑ» (6 Ιαν. 2008) «χρειάζεται η ιστορική ορθογραφία;» του καθηγητή κ. Γ. Μπαμπινιώτη τονίζεται η σημαντική σημασία της ιστορικής ορθογραφίας στην κατανόηση των λέξεων-εννοιών. Ο έλεγχος της ορθής γραφής της παραπάνω ιατρικής λέξης γίνεται, όχι ότι αυτό σχετίζεται  άμεσα με την καθαυτό ιατρική πράξη, αλλά είναι απόδειξη της βαθιάς γνώσης της γλώσσας και των δομών της από τους επιστήμονες γιατρούς και σχετίζεται άμεσα με τις σημειώσεις που κάνουν ή τα παραπεμπτικά τους ορίζοντας και περιγράφοντας τα ευρήματά τους προς άλλους συναδέλφους τους, που τυχόν θα μελετήσουν το πρόβλημα του ιδίου ασθενή ή στην περιγραφή ασθενειών σε διάφορες ιατρικές βεβαιώσεις ή γνωματεύσεις. Σε αυτό το κείμενο μας απασχολήσει ο έλεγχος της ορθής γραφής της παραπάνω λέξης. Τι να πιστέψουμε, δηλαδή, τη γραφή με -αι- ή τη γραφή με -ε -; Έτσι, θα προσπαθήσουμε εξαρχής να ορίσουμε αφ’ ενός το επιστημονικό, γλωσσολογικό και ψυχολογικό πλαίσιο με το οποίο καθορίζονται οι έννοιες και αφ’ ετέρου το πώς καθορίζονται οι έννοιες, προκειμένου να πάμε από τα γενικά στα μερικά και να φτάσουμε στην προς εξέταση λέξη.

Η λέξη-έννοια ορίζεται ως μοναδικός συνδυασμός δυο παραγόντων: Της σημασίας και της μορφής, δηλαδή του τρόπου που γίνεται αντιληπτή, τουτέστιν της εικόνας της (Μπαμπινιώτης 1981, σελ 98). Συνεπώς μια λέξη ως έννοια δηλώνεται με μια μορφή που σημαίνει κάτι. Μια άλλη μορφή της με τον ίδιο ήχο (ομόηχη) σημαίνει κάτι άλλο. Άρα η διαφοροποίηση γίνεται αντιληπτή μέσω της γραφής. Έτσι, για παράδειγμα,  οι ομόηχες λέξεις λίρα-λύρα, σήκω-σύκο, κλίμα-κλήμα γίνονται αντιληπτές ως διαφορετικής σημασίας μέσα από τη γραφή ή το γλωσσικό πλαίσιο που εντάσσονται. Έτσι έχουμε: Έδωσε κάλπικη λίρα (προφανώς εννοεί  το νόμισμα), ενώ: Όπως μου παίζουν τη λύρα χορεύω (εννοείται το όργανο). Άρα κάθε σημασία υπάρχει δια της μορφής και κάθε μορφή διά της σημασίας. Παράλληλα όμως με τη σημασία επηρεάζεται και η «ακουστική εικόνα» όπως παρατηρεί ο Saussure (Σωσήρ). Λέγοντας λοιπόν λέξη εννοούμε τη λεκτική μορφή των εννοιών. Βασική ιδιότητα που τη διακρίνει είναι η μοναδικότητα της. Αν ταυτίζονταν ο λέξεις ως έννοιες, θα καταλυόταν η βασική ιδιότητα της μοναδικότητας τους. Άλλο επομένως θα είναι το λυτός (αυτός που έχει λυθεί) και άλλο το λιτός (=απλός, απέριττος), άλλο το δανεικός (εκ του δανείζομαι) και άλλο το Δανικός (=εκ Δανίας προερχόμενος), άλλο το παιδίον (=παιδί) και άλλο το πεδίον (=πεδιάδα, χώρος). Το δεύτερο απαντάται και ως β΄ συνθετικό στα: γή-πεδον, ορο-πέδιον αλλά και ως φυσική έννοια: «μαγνητικό πεδίον» ή «ηλεκτρικό πεδίον», που σημαίνει κάποιο χώρο. Βεβαίως υπάρχουν και άλλα ομόηχα, τα τονικά, όπου διαφοροποιείται ή έννοια από τη χρήση του τόνου: πχ. γέρος (=ο ηλικιωμένος) – γερός (=ο δυνατός, ο εύρωστος). Μια άλλη κατηγορία λέξεων είναι ετερόηχα ως προς της μορφή αλλά συνώνυμα ως προς τη σημασία πχ. πρόβατο=αρνί, ωραίος=όμορφος. Η σχέση σημασίας και φωνητικής είναι συμβατική. Αναμένεται δηλαδή κάθε σημασία να έχει και διαφορετική φωνολογική αντιπροσώπευση και φυσικά και διαφορετική ορθογραφία.

Μεταξύ της δήλωσης μια λέξης ή αλλιώς γλωσσικού σημείου –όπως λέγουν οι γλωσσολόγοι- πρέπει να υπάρχει ένα ποσοστό αιτιότητας. Αυτό σημαίνει ότι όταν δίνεται ένα όνομα σε μια έννοια δίνεται βάσει κάποιων ουσιωδών γνωρισμάτων. Όταν δηλαδή ακούμε ή διαβάζουμε τη λέξη-έννοια δέντρο αυτόματα σχηματίζεται στο νου μας η εικόνα του δέντρου και αυτό είναι το «οπτικό ίνδαλμα» (δηλαδή η γραπτή μορφή της λέξης σε συνδυασμό με την εικόνα του). Ο τρόπος γραφής τής λέξης ταυτίζεται με το «ακουστικό ίνδαλμα» (άκουσμα), το «οπτικό ίνδαλμα» δηλαδή τον τρόπο γραφής τής λέξης και τη νοητική εικόνα που σχηματίζεται στο νου μας. Δηλαδή, η λέξη δέντρο έχει τρία επίπεδα: Το άκουσμα, την εικόνα γραφής και την εικόνα μορφής στο νου μας (Μπαμπινιώτης 1981, 120).

Σύμφωνα με τα ανωτέρω, οι έννοιες είναι το νομισματικό σύστημα της σκέψης, όπως παρατήρησαν οι ψυχολόγοι (Johnson-Laird and Wason 1977, p. 119 1985 για την ελληνική μετάφραση). Σύμφωνα επίσης με τον εμπειριστή φιλόσοφο John Locke, αλλά και τον ψυχολόγο Hull το νόημα της λέξης π.χ. «σκύλος» είναι ένα γνώρισμα κοινό για όλους τους σκύλους: φωνάζουν «γαβ», κάτι που δε θα κάνουν οι γάτες, τα άλογα, τα χελιδόνια κλπ. Και άλλοι ψυχολόγοι, όπως ο Vygotsky, Donaldson, Young κινούνται στο ίδιο πνεύμα για το πώς γίνονται κατανοητές οι έννοιες, πώς μαθαίνονται και ποια τα βασικά χαρακτηριστικά τους για να προκληθεί το «οπτικό ίνδαλμα» στον εγκέφαλο. Ο Bruner και οι συνεργάτες του για τον καθορισμό των εννοιών πρότειναν μια πρακτική στρατηγική: Να θεωρήσει κανείς μια υπόθεση μοναδική και να την ελέγξει επιλέγοντας υποδείγματά της. Αν αυτή η υπόθεση διαψευστεί, επιλέγει μια άλλη υπόθεση. Αν και αυτή διαψευστεί, μια τρίτη και ούτω καθεξής και αυτό θα είναι «επάλληλη διερεύνηση».

Ακολουθώντας το παραπάνω θεωρητικό πλαίσιο, τόσο της γλωσσολογίας όσο και της ψυχολογίας για τον καθορισμό εννοιών, ας προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε την έννοια ορθοπεδικού ή ορθοπαιδικού και ορθοπεδικής ή ορθοπαιδικής. Ας ακολουθήσουμε την πρόταση του Bruner  για την επάλληλη διερεύνηση αφού ληφθούν υπόψη τα παρακάτω. 1. Ο όρος πάρθηκε από τα γαλλικά. 2. Υπάρχουν δυο ομόηχα με διαφορετική σημασία (παιδίον mπεδίον) 3. Μια έννοια τείνει να περιλαμβάνει όσο το δυνατόν περισσότερα κοινά στοιχεία των αντικειμένων ή όντων που την απαρτίζουν.

Ας επιχειρηθεί μια μικρή ιστορική αναδρομή για τον εξεταζόμενο όρο. Πατέρας του όρου-έννοιας θεωρείται ο γάλλος Nikolas Andry (Νικολά Αντρί), ο οποίος το 1741 (και σε ηλικία 80 ετών) δημοσίευσε εργασία, όπου περιέγραφε τις μεθόδους πρόληψης και θεραπείας των σκελετικών παραμορφώσεων (γαλλικά orthopedie). Ο ίδιος ανέφερε ότι χρησιμοποίησε τους όρους ορθός και παιδί για την κατασκευή της λέξης. Εδώ προκύπτει η πρώτη αντίρρηση: Γιατί να μη χρησιμοποιήσει το γαλλικό όρο, ως γάλλος, για το παιδί Enfant και να χρησιμοποιήσει τον ελληνικό όρο παιδί; Κανονικά θα έπρεπε να χρησιμοποιήσει τον όρο orthoenfant και όχι orthopedie.

Ως μη Έλλην ο γάλλος γιατρός δεν ήταν βαθύς γνώστης της ελληνικής και δεν γνώριζε ενδεχομένως τις λεπτές διαφορές των ομοήχων εννοιών παιδίον, πεδίον και πέδη (=δέσιμο, τροχοπέδη). Τη λέξη πέδη συνάρτησε ο καθηγητής μου στη φιλοσοφική σχολή Αθηνών με τη λέξη «ορθοπεδικός» αλλά αργότερα το αναίρεσε όταν και υποστήριξε στο λεξικό του ότι το γαλλικό -e- αποδίδεται στα ελληνικά με -αι-. Άρα ο όρος θα έπρεπε να ορθογραφείται: ορθοπαιδικός.

Πιθανόν λοιπόν ο γάλλος γιατρός να έκανε σύγχυση τις ομόηχες λέξεις παιδίον και πεδίον (χώρος, επίπεδο). Και επειδή είχε στρέψει αποκλειστικά την προσοχή του στις δυσμορφίες του σκελετού των παιδιών, θεώρησε ότι τα αρχαιοελληνικά παιδίον και πεδίον ταυτίζονται, αλλιώς αν εννοούσε το παιδίον θα έγραφε orthoenfant. Αλλά οι Άγγλοι που παρέλαβαν τη λέξη από τη Γαλλική (όπως και πολλές άλλες) την «στραμπούληξαν»  και την έκαναν orthopaedist. Έτσι όπως είναι γραμμένη παραπέμπει στο παιδί. Οι δικοί μας γιατροί, στην πλειοψηφία τους που έχουν Αγγλοσαξωνική εκπαίδευση πήραν τη λέξη ως αντιδάνειο από την αγγλική και τη γράφουν  Ορθοπαιδικός και Ορθοπαιδική κλινική.

Η ορθογραφία της λέξης με -αι- τείνει να καθιερωθεί ευρέως καθώς πάρα πολλά καταστήματα ειδών υποστήριξης αυτής της ιατρικής ειδικότητας, πολλοί επίσης επιστήμονες ιατροί αλλά και νοσοκομεία και πανεπιστημιακές κλινικές γράφουν τη λέξη με -αι-. Βλέπουμε έτσι ορθοπαιδικός γιατρός, ορθοπαιδικό ιατρείο, ορθοπαιδική κλινική, ορθοπαιδικά είδη. Υπάρχουν όμως και πολλοί άλλοι που γράφουν τη λέξη με -ε- (ορθοπεδικός).

Σύμφωνα με το όλο θεωρητικό πλαίσιο που παραπάνω αναφέραμε, τόσο της γλωσσολογίας όσο και της ψυχολογίας, προκειμένου να γίνει ο καθορισμός κάποιας έννοιας λαμβάνονται υπόψη κατά το δυνατόν όλα τα κοινά γνωρίσματα που στοιχειοθετούν μια έννοια.

Από την εξέταση της ένοιας-λέξης «ορθοπαιδικός» εξαρχής διαπιστώνεται εκ της γραφής ότι είναι σύνθετη από τις λέξεις ορθό + παιδί. Σύμφωνα με τα παραπάνω το φαίνεσθαι της λέξης είναι «ορθοπαιδικός» και το νοείσθαι «ορθό παιδί». Σημασιολογικά, επομένως, φαίνεται ότι ο ιατρός αυτής της ειδικότητας ή η επιστήμη αυτή βοηθά το παιδί να σηκωθεί ορθό (=όρθιο). Αν αυτό πραγματικά ισχύει, διαφεύγει της προσοχής ότι κατάγματα των παιδιών δεν γίνονται μόνο στα πόδια για να είναι ανάγκη να σηκωθεί το παιδί όρθιο, αλλά και στα χέρια και στο κεφάλι και στα πλευρά. Αναφορικά δε με τα τελευταία ούτως ή άλλως το παιδί είναι όρθιο, και δε χρειάζεται ο ορθοπεδικός να εφαρμόσει κάποια θεραπεία για να σηκωθεί. Οι «ορθοπαιδικοί» ομως ασχολούνται και με την οστεοπόρωση που προφανώς δεν σχετίζεται μόνο με το ορθό παιδί.

Προσέτι, η ίδια ορθογραφία της λέξης δίνει την εντύπωση ότι οι οστικές κακώσεις συμβαίνουν μόνο στα παιδιά. Αυτό όμως δεν είναι αλήθεια καθώς τέτοιες κακώσεις μπορεί να συμβούν και σε ώριμες γυναίκες και άντρες, άρα η ορθογραφία αυτή δεν περιλαμβάνει αυτές τις περιπτώσεις. Προς ενίσχυση των παραπάνω σκέψεων θα αναφέρω μια άλλη λέξη συγγενική κάπως,  που παρόλο που σχετίζεται κυρίως με τα παιδιά, γράφεται με -ε-. Είναι η λέξη λογοπεδικός . Αν λοιπόν αυτή η λέξη γράφεται κατεξοχήν με -ε- (όπως την αναζήτησα στο διαδίκτυο) και όχι με -αι-, γιατί να γράφεται η λέξη ορθοπαιδικός; Συνεπώς η καταγωγή της έννοιας χρειάζεται να εξεταστεί περεταίρω.

Η ιστορική ορθογραφία της κάθε λέξης κρύβει πίσω της μια ιστορία, πράγμα που συμβαίνει και με τη λέξη «ορθοπεδικός». Ας προσπαθήσουμε να ακολουθήσουμε βήμα – βήμα αυτήν ιστορική πορεία της λέξης.

Είναι γνωστό από τα αρχαιολογικά ευρήματα σκελετών της αρχαίας Αιγύπτου ότι γίνονταν αποκαταστάσεις σκελετικών προβλημάτων στη χώρα αυτή. Κάποιοι όροι επίσης όπως: σκολίωσις, κύφωσις, λόρδωσις υπάρχουν στα κείμενα του γιατρού της αρχαιότητας Γαληνού. Παρατηρούμε επίσης στα ορθοπεδικά ιατρεία που επισκεπτόμαστε ότι υπάρχουν πολυάριθμες απεικονίσεις του 17ου  αιώνα απλών μεθόδων αλλά και πολύπλοκων εργαλείων για την ανάταξη οστών, εξαρθρώσεων κλπ με τη χρησιμοποίηση βαρών, αντίβαρων υπομόχλιων κ.λπ. Ακόμη και στο πρόσφατο παρελθόν, πριν την εμφάνιση της επίσημης χειρουργικής ειδικότητας της ορθοπεδικής το 1920, οι «πρακτικοί ορθοπεδικοί» για την αντιμετώπιση των καταγμάτων προσπαθούσαν να φέρουν όσο το δυνατόν τα οστά πιο κοντά, να ακινητοποιήσουν το σημείο, δένοντάς το. Άφηναν, έτσι, τον οργανισμό «να δουλέψει» για την αποκατάσταση του κατεαγότος οστέος. Βεβαίως, τότε δεν υπήρχε η ακτινοδιαγνωστική με αποτέλεσμα η εμπειρική εκείνη προσπάθεια να μην έχει πάντοτε επιτυχία και οι ασθενείς να υποφέρουν πολλάκις από ανεπιτυχείς αποκαταστάσεις, με αποτέλεσμα δυσμορφίες ή δυσκολία στην κίνηση.

Συνεπώς, σύμφωνα με την αρχή του Bruner ελέγχοντας το υπόδειγμά της έννοιας διαπιστώνεται ότι ως έννοια δεν περιλαμβάνει όλα τα κατάγματα στα παιδιά. Προσέτι, δεν περιλαμβάνει τα κατάγματα σε άλλες ηλικίες αλλά μόνο στα παιδιά, συνεπώς θα πρέπει να αναζητήσουμε την προέλευση και την ορθή γραφή της λέξης. Άρα θα πρέπει να δούμε την ετυμολογία και ορθή γραφή της λέξης σε ένα άλλο επίπεδο.

Κατά καιρούς προσπάθησαν, όπως ο δάσκαλός μου ο Μπαμπινιώτης, να ετυμολογήσουν τη λέξη από το πέδη =δέσιμο. Τούτη όμως η ετυμολογία όπως και ή άλλη με -αι- προσκρούει σαφώς στην ίδια τη θεωρητική του γλωσσολογία που ο ίδιος συνέγραψε. Αναφέρεται ότι οι έννοιες σχηματίζονται για να γίνεται συνοπτικά αναφορά μέσω αυτών του συνόλου των γνωρισμάτων που έχει μια έννοια.

Άρα βάσει αυτού η λέξη ορθοπεδικός αν είναι από το πέδη =δέσιμο δεν περιλαμβάνει στην έννοια τα κατάγματα π.χ. της λεκάνης των πλευρών της σπονδυλικής στήλης που δεν δένονται. Άρα δεν μπορεί να ετυμολογηθεί από τη λέξη πέδη (πέδιλο [κανονικά έπρεπε να γράφεται: πέδηλο] , τροχοπέδη κλπ. Ο ίδιος δε στο λεξικό του δηλώνει πως η λέξη «ορθοπαιδικός» γράφεται έτσι, επειδή προέρχεται από τη γαλλική λέξη orthopedie. Τούτο απλά όμως μάλλον είναι εφεύρημα για να πλαστεί ο μύθος της καταγωγής της λέξης για κάποιους σκοπούς ή να εξυπηρετεί το «μύθο». Ωστόσο, ούτε από τη λέξη παιδί μπορεί να ετυμολογηθεί για το λόγο ότι η έννοια θα συμπεριλάμβανε μόνο τα παιδιά. Εμείς γνωρίζουμε όμως ότι ορθοπεδικοί ασθενείς είναι  μεσήλικες, γέροντες και γυναίκες και όχι μόνο παιδιά. Αν, όπως υποστηρίχθηκε είναι από το πέδη βγαίνουν τα κατάγματα πλευρών, λεκάνης, μηριαίου οστού  κ.λπ., που δεν δένονται, έξω από την έννοια.

Επομένως  για να είναι πλήρης η έννοια ορθοπεδικός χρειάζεται να συμπεριλαμβάνει όλους  ασθενείς και όλα τα μέρη του ανθρωπίνου σώματος χρειάζεται να γίνει μια άλλη υπόθεση με τη μορφή της επάλληλης διερεύνησης. Ο μόνος τρόπος για να συμβεί και να περιλαμβάνει η έννοια όλες τις περιπτώσεις είναι να δεχτούμε ότι η ομοηχία των λέξεων παιδίον και πεδίον οδήγησαν σε αυτή την αρχική παρανόηση. Ας δοκιμάσουμε να ετυμολογήσουμε τη λέξη με δεύτερο συνθετικό τη λέξη πεδίον (=επίπεδο, χώρος). Εδώ προφανώς  εννοείται το επίπεδον του οστέος πριν κατεαγεί. Το οστούν στη φυσιολογική του μορφή, εκ γενετής δηλαδή, στο κάθε άτομο βρίσκεται σε μια θέση, σε ένα επίπεδο, σε κάποιο συγκεκριμένο χώρο. Εφόσον κατεαγεί το οστό, το επίπεδο ή ο χώρος του αλλάζει. Δουλειά του ορθοπεδικού είναι να επαναφέρει το οστούν στην προτέρα θέση του προκειμένου να ενεργήσει ο οργανισμός και να θρέψει. Πως ενεργεί ο ορθοπεδικός για να επιτύχει αυτό;

Εάν φτάσει ένας χτυπημένος ασθενής από χ, ψ λόγους η πρώτη δουλειά μετά την πρώτη κλινική εξέταση, είναι να γίνει ακτινογραφία για να διαπιστωθεί αν υπάρχει κάταγμα. Στη συνέχεια αν είναι σε οστούν άκρου  (χεριού, ποδιού) το ανατάσσει (δηλαδή το φέρνει στη θέση του) και το ακινητοποιεί με γύψο «το δένει».  Η επόμενη κίνηση είναι να βγάλει δεύτερη ακτινογραφία για να διαπιστώσει αν τα οστά είναι σε τέτοιο σημείο ώστε να δέσουν και να επέλθει η ίαση. Αν έδεσε καλά δίνει στον ασθενή οδηγίες και φαρμακευτική αγωγή και του δίνει εξιτήριο. Αν δε έχει έρθει στην ορθή «σωστή» θέση το οστούν σπάει το γύψο και το ανατάσσει πάλι και ακολουθεί την ίδια διαδικασία.

Τι γίνεται όμως με τα οστό της λεκάνης ή τα μεγαλύτερα (μηρού) ή και πλευρών που δεν δένονται; Η τεχνολογία έχει προχωρήσει τόσο και φυσικά η ιατρική επιστήμη έχει βρει τον τρόπο για αποκατάσταση στην ορθή θέση του οστέος με εγχείρηση και την τοποθέτηση μεταλλικής λάμας και βιδών προκειμένου να έρθει το οστούν στην προτέρα κατάσταση (πριν κατεαγεί). Με αυτά τα δεδομένα φαίνεται ότι η ορθότερη ετυμολόγηση της λέξης ορθοπεδικός είναι από τις λέξεις ορθόν + πεδίον (δηλαδή ορθή θέση του οστέος) και όχι ορθή θέση του παιδιού ασθενούς.

Η ίδια λοιπόν η πρακτική του ορθοπεδικού μας δίνει και την ετυμολογία και την ορθή γραφή της λέξης. Την επαναφορά του οστέος στο ορθόν πεδίον την κάνει ο ορθοπεδικός. Με αυτή την επάλληλη εξέταση της έννοιας πιστεύουμε ότι δίνουμε και την ορθή απάντηση για την ορθή γραφή της λέξης σε: ορθοπεδικός. Έχουμε την αίσθηση ότι αυτή η ερμηνεία για τη γραφή της λέξης εδράζεται πάνω σε επιστημονικά και λογικά δεδομένα και για το λόγο αυτό είναι πιο πειστική. Συνεπώς θα μπορούσε και να γίνει αποδεκτή από το την φιλολογική και ιατρική κοινότητα





Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *